Dương Tường và ’Thơ ngoài lời’

Nhà thơ Dương Tường và nhà văn Lady Borton.

Không thể tìm được một chữ nào trong tập "thơ" của Dương Tường ngoài "Lời ngỏ" của chính nhà xuất bản và bài viết giới thiệu "Đôi điều về thơ ngoài lời" của nhà thơ Châu Diên. Và bài viết đó lại cũng chỉ trấn an những người yêu thơ mỗi một điều rằng nếu lỡ đã cầm tác phẩm Đàn trên tay thì cứ nên bình tĩnh và từ tốn, vì điều ấy "thực ra không phải là một cái gì dị thường lắm".

Bài thơ "Đàn tâm đồ" của Dương Tường.

Thật tình mà nói, qua tập thơ này tôi càng xác quyết thêm một điều rằng, ngôn ngữ thường trừu tượng và khó chính xác. Nó chỉ gần đúng hay thật sự khả quan khi chỉ dùng để biểu đạt những tâm trạng, tâm thế đơn giản, mang hiệu quả tức thì cho cái hiện thời. Nhưng những nghệ sĩ đích thực thường va động ở bên ngoài ranh giới đó. Họ thường mới lạ, dị biệt và “kẹt số” ở những tầng xúc cảm. Và trong những trạng huống trải dài phi trọng lượng ấy, họ bất ngờ ngột hứng bay lên từ nhiều chân trời khác nhau. Thi hào Mexico Octavio Paz trong một số bài viết của mình đã nhắc tới và thử đọc tên cho trạng thái đó là “mất giọng” hay “sự ú ớ của ngôn ngữ”. "Thơ ngoài lời" cũng có thể xem như "sự ú ớ của ngôn ngữ" vậy. Thơ tranh hay thơ biểu hình là cách chọn của Dương Tường lúc tâm hồn ông căng như "nhạc đàn", trộn lẫn (hay hòa âm?) của quá nhiều ngột hứng, quá nhiều sự phân thân của chỉ một tâm trạng, đẩy đến hiệu ứng "hoa đăng" của cảm xúc. Ở trạng thái "tổng phổ" ấy, theo tôi, ngôn ngữ đã mất tính năng độc quyền và độc diễn của nó.

Bài thơ "Vũ trụ đàn" của Dương Tường.

Trước khi quyết định cho tập Đàn ra đời, Dương Tường đã là một "tay chơi" ngôn ngữ ngoại cỡ. Bởi ông đã trực tiếp đọc, xử lý nguyên bản để dịch hàng trăm tác phẩm văn học nổi tiếng trên thế giới ra tiếng Việt, nên tôi đồ chắc một điều rằng Dương Tường đã không ít lần bị rớt vào “hố thẳm” của những trạng huống bi kịch. Đó là bị buộc phải chứng kiến những tình trạng lâm sàng không thể diễn đạt nổi của cảm xúc và đã “ú ớ”, dự báo trước sự bất lực, dẫn đến những cái chết không định trước của ngôn ngữ. Là một nhà thơ từng tự chủ và riết róng thể nghiệm các hướng của thi pháp như “âm bồi”, “thơ vụt hiện”, “thơ ngắn”, “tạo âm”, “con chữ”... Dương Tường đã có những bài thơ "Thơ một câu" ấn tượng, được nhiều người truyền tụng như "Những ngón tay mưa/ Dương cầm trên mái" hay bài Thơ đề trên mộ chí sau này đã thay lời (hay ghi lòng?) một thế hệ: "Tôi đứng về phe nước mắt". Nhưng với Đàn, Dương Tường cho chúng ta cảm giác, hình như như thế đối với ông vẫn còn chưa đủ. Ông muốn làm sao phải mở ra được những miền không gian liên tưởng bên ngoài những câu chữ cụ thể, điều mà đã từng xuất hiện trong thơ trên thế giới. Đó là những "ẩn dụ kép" gửi trong những “thư đồ thi” của Ai Cập, Trung Hoa… hay cụ thể hơn, những calligrammes của nhà thơ cách tân Pháp Guillaume Apollinaire hiện đại... Cũng cần biết thêm rằng "Thơ ngoài lời" hay cuộc "phá vây chữ" không chỉ là tham vọng của riêng Dương Tường mà còn là của cả nhóm Trần Dần, Lê Đạt, Đặng Đình Hưng... Từ những năm 1970, nhà thơ Trần Dần đã đưa ra quan niệm "Thơ không lời" mà nhiều bài "biểu hình" của ông đến hôm nay vẫn gây nhầm lẫn là những phác thảo tranh. Sự xuất hiện Đàn của Dương Tường đã xác minh lại điều đó. Với Đàn, vấn đề trước nhất nhà thơ muốn gửi gắm là tự vẽ lại biểu đồ của chính mình trong cuộc diện kiến hay giao tiếp với vũ trụ. Trong cõi nhân sinh phù thế này, người nghệ sĩ đã lĩnh hội được những gì cho mình và “nói” được gì thay người? Đâu là những giao cảm “đàn đồng điệu”? Như lời Dương Tường tâm tình với tôi, tác phẩm thơ của ông là một giao hưởng “đàn” gồm 4 chương: Moderato, Presto, Scherzo và Andante Cantabilo. Người nghệ sĩ sáng tạo phải hoá thân để trở thành một dấu lặng trong một tổ khúc, một vệt sóng "ba đào" trên biển cả. Những nhạc khúc trong "Vũ trụ đàn" với sự bay bổng vỡ tung lên từng mảnh của cây đàn lia như tìm người viễn hành tri âm (không lời và âm gợi tùy tâm thức). Ở khúc dạo đầu Moderato với cách điệu hiệu quả từ chữ "đàn" tự thân nó bỗng chuyển thành một dấu nối truyền âm vọng rất xa. Đó là thông điệp của một cái “tôi” nhỏ nhoi đến với những miền không gian, những chân trời rộng lớn. Tôi thích nhất là “vân đàn”, hay có thể hiểu là “vân vũ trụ”, mà Dương Tường cho in ở bìa 4 của tập thơ. Dương Tường lý giải điều đó trong Đàn tâm đồ. Ấy là tấm lòng, nguồn tri âm với bạn bè “cùng một lứa bên trời lận đận” (Lý Bạch). Có thể nhận ra trong bài thơ này nhiều tiếng "đàn đồng điệu" qua chữ ký của nhiều nghệ sĩ lớn như Văn Cao, Trần Dần, Lê Đạt, Nguyễn Hữu Hiệu, Bùi Xuân Phái, Bửu Chỉ… Ở nhiều bài “rời” khác của phần Presto, Scherzo, hay Andante Cantabilo... mô-típ "vân đàn" lặp đi lặp lại nhiều lần như một sự phản tỉnh. Như thái độ và chính kiến của người nghệ sĩ gửi gắm qua một thời đoạn lịch sử. Đó là thế mạnh của “Thơ ngoài lời” khi ngôn ngữ “ú ớ” và “tắt tiếng”. Nguyễn Hữu Hồng Minh